Zakonska regulativa - pregled
Obavezno i besplatno osnovno obrazovanje zagarantovano je svima pod jednakim uslovima Ustavom Republike Srbije (Sl. glasnik RS, br. 83/06) i uređeno Zakonom o osnovama sistema obrazovanja i vaspitanja (Sl.glasnik RS, 62/03, 58/04) i Zakonom o osnovnoj školi Republike Srbije (Sl. glasnik RS, br. 50/92). Od školske 2006/07. godine u Srbiji je uvedeno i obavezno predškolsko obrazovanje dece od šest godina, koje se u Zakonu (Zakon o izmenama i dopunama Zakona o osnovama sistema obrazovanja i vaspitanja, Sl. Glasnik, br. 58/04) naziva sastavnim delom obaveznog obrazovanja u trajanju od devet godina. U pripremi je Predlog Zakona o predškolskom vaspitanju i obrazovanju.
Koje institucije i organizacije su nadležne?
U nadležnosti Ministarstva prosvete i sporta spadaju: planiranje i praćenje razvoja obrazovanja i vaspitanja, vršenje nadzora nad radom ustanova, vođenja baze podataka, usaglašavanja sa evropskim obrazovnim sistemima, planiranje, koordinacija i organizacija programa stalnog stručnog usavršavanja zaposlenih, vršenje provere rezultata propisanih ciljeva i zadataka, vođenje registra i izdavanje dozvole za rad nastavnika, vaspitača i stručnih saradnika.
Na nacionalnom nivou postoji institucija Nacionalnog prosvetnog saveta koji ima mandat da određuje pravce razvoja i unapređenja kvaliteta obrazovanja, učestvuje u postupku donošenja zakona, donosi obrazovne programe, utvrđuje standarde obrazovanja po nivoima i vrstama, standarde za osposobljavanje i stručno usavrševanje i licenciranje nastavnika, stručnih saradnika, direktora, akreditovanje ustanova.
Ustanove za obavljanje razvojnih, savetodavnih, istraživačkih i stručnih poslova u predškolskom, osnovnom i srednjem obrazovanju i vaspitanju su Zavod za vrednovanje kvaliteta obrazovanja i vaspitanja i Zavod za unapređivanje obrazovanja i vaspitanja, sa četiri organizacione jedinice: Centar za strateški razvoj, Centar za razvoj programa i udžbenika,Centar za profesionalni razvoj zaposlenih, Centar za stručno i umetničko obrazovanje.
Koliko škola kog tipa? Koliko učenika? Koliko nastavnika?
Prema podacima Republičkog zavoda za statistiku (Statistički godišnjak Srbije, 2006) broj predškolskih ustanova u Srbiji (bez podataka za Kosovo i Metohiju) 2005. godine je 1873, a broj dece u tim ustanovama 167441. Od ukupno 18674 zaposlenih u predškolskim ustanovama vaspitni radnici čine svega 49%, zdravstveni 15%, a ostalo (preko 35%) je administrativno i drugo osoblje. Mreža predškolskih ustanova je nedovoljno razvijena i neravnomerno raspoređena (posebno nedostupna predškolskoj populaciji u Beogradu i slabije razvijenim regionima centralne Srbije). U porastu je broj privatnih predškolskih ustanova, ali o tome ne postoje pouzdani podaci.
Broj redovnih osnovnih škola u školskoj 2004/05. godini je 3578, a broj učenika 656103. Postoji i 249 specijalne, i 16 osnovnih škola za obrazovanje odraslih. Ukupan broj nastavnika u osnovnim školama je 47569, što daje odnos nastavnika i učenika 1:14. Međutim, odnos broja učenika i odelenja daje prosek od 21 - 22 učenika po odeljenju, ali je poznato da se u gradskim sredinama ovaj broj penje i do preko 30, a u nekim razredima i do 40 učenika. Mreža osnovnih škola veoma razvijena, čak i preko mere održivosti, ali neravnomerna u odnosu na priliv učenika u pojedinim sredinama.
Obuhvat, stopa završavanja
Obuhvat predškolskim obrazovanjem i vaspitanjem od 33% u Srbiji 2002. godine bio je najniži u Evropi (Indikatori ljudske bezbednosti u Srbiji, izveštaj za 2004, Fond za otvoreno društvo, Srbija). Mada je obuhvat dece predškolskim obrazovanjem u jedva primetnom porastu (manje od 1% za četiri godine) ovaj procenat je i dalje kritično nizak u odnosu na 80% u 2007. godini planiranih Nacionalnim planom akcije za decu.
Prema dostupnim podacima (Statistički godišnjak Srbije, 2006) obuhvat osnovnim obrazovanjem u školskoj 2004/05. je 99,03%, a stopa odustajanja 0,52%.
Međutim, trenutno dostupni podaci nisu pouzdan pokazatelj stanja u realnosti. Iako su retki primeri napuštanja škole pre 5. razreda, postoje procene da je stopa osipanja u osnovnoj školi znatno veća od 0,52 % prikazanih u nacionanoj statistici. Neke procene navode kao realan procenat osipanja 15% tokom osmogodišnjeg školovanja i 7% između osnovne i srednje škole. Na osnovu poređenja ukupnog broja upisanih u različite razrede osnovne škole može se pretpostaviti da najveći broj dece koja napuštaju školu to čine oko 5., 6. razreda.
Ne postoje sistematski prikupljeni podaci o specifičnim kategorijama među decom koja nisu obuhvaćena predškolskim i osnovnim obrazovanjem, ali se procenjuje da je najniži obuhvat dece iz neprivilegovanih društvenih grupa, dece iz ruralnih sredina, nekih etničkih manjina, posebno Roma, dece raseljenih lica i dece s hendikepom.
Opis - upis, trajanje, obrazovni programi (curriculum)
Školske 2006/07. godine uveden je pripremni predškolski program u trajanju od najmanje 6 meseci zakonski obavezan za decu starosti od 5 i po do 6 i po godina. Organizacija pripremnog programa predviđena je isključivo u dečjim vrtićima čiji je osnivač jedinica lokalne samouprave ili u osnovnim školama, uz preporuku da se organizacija pripremnog predškolskog programa prevashodno poveri dečijim vrtićima. Privatni vrtići ne mogu da organizuju pripremni program. Prema Predlogu zakona o predškolskom vaspitanju i obrazovanju broj dece koja se upisuju u pripremnu vaspitnu grupu je 26. U specifičnim uslovima (mali broj dece, velika razuđenost, nepristupačnost terena) Ministarstvo prosvete i sporta vrši procenu i daje saglasnost za organizovanje pripremne vaspitne grupe. Minimalan broj dece za organizovanje vaspitne grupe je 5. Pravilnik Opšte osnove predškolskog programa u skladu sa kojima stručni organi ustanove treba da izrade program pripreme za polazak u školu, usvojen je od strane Nacionalnog prosvetnog saveta u decembru 2006. godine.
Osmogodišnje osnovno obrazovanje je obavezno u uzrastu od 7 do 16 godina (u slučaju ponavljanja). Organizivano je u dva nivoa tj. razrednu nastvu od 1. do 4. razreda i predmetnu nastavu od 5. do 8. razreda. Zakon predviđa da Nacionalni prosvetni savet donosi nastavne planove i programe i predlaže ministru programe završnog i maturskog ispita, kao i udžbenike i nastavna sredstva. Pored fonda časova po predmetima, svrhe, ciljeva i zadataka u nastavnim planovima i programima preciziraju se sadržaji predmeta za pojedine razrede i daju detaljna uputstva za njihovo sprovođenje koja nastavnici treba da prate. Nastavni planovi i programi služe kao osnova za donošenje školskih programa, programa završnih i maturskih ispita i vrednovanje obrazovanja i vaspitanja.
Finansiranje
Za predškolsko i osnovno obrazovanje u 2006. godini planirano je ukupno 36.000.331.000 dinara što čini oko 47% ukupnog izdvajanja za obrazovanje na svim nivoima. Oko 90 % ovih sredstava obezbeđuje se prekojavnog budžeta. 50% rashoda predškolskog i osnovnog obrazovanja ide na plate zaposlenih. Predškolsko obrazovanje se finasira iz opštinskih prihoda i naknada koje plaćaju roditelji. Obavezni pripremni program je besplatan tj. finansira se iz budžeta.
Međunarodni kontekst TIMSS
4296 učenika 8. razreda iz 149 osnovnih škola iz Srbije učestvovalo je u istraživanju TIMSS 2003 - međunarodnom testiranju postignuća učenika osnovne škole u oblasti matematike i prirodnih nauka, od kojih su obuhvaćeni biologija, georgafija, fizika, hemija i nauka o životnoj sredini. Iz oblasti matematike učenici iz Srbije postigli su prosečan skor od 477 u odnosu na međunardni prosek od 467, odnosno nalaze se na 24. mestu od 47 zemalja-učesnica. Iz predmeta prirodnih nauka, u celini gledano, prosečan skor učenika iz Srbije bio je 479 u odnosu na međunardni prosek od 472, odnosno zauzeli su 28. mesto među 47 zemalja-učesnica. Interesantno je da od ispitivanih kategorija ‘znanja činjenica', 'razumevanje pojmova' i 'analiza i rezonovanje', razlika između srbijanskog i međunarodnog uzorka nije bilo na nivou 'znanja činjenica', dok je postignuće učenika iz Srbije bilo statistički značajno slabije na nivou 'razumevanja pojmova', a još slabije na nivou 'analize i rezonovanja'.
Glavne reforme
Posle oktobarskih promena 2000. godine u Srbiji su započete reforme obrazovanja na svim nivoima uključujući i obavezno obrazovanje. Reforma nije zamišljena kao posao ograničenog trajanja, već je imala zadatak da stvori institucionalni okvir za stalna poboljšanja i usavršavanja sistema obrazovanja. Zakonska regulativa je promenjena usvajanjem Zakona o osnovama sistema obrazovanja i vaspitanja (Sl.glasnik, br. 62/03) kojim su bile ustanovljene opšte osnove školskog programa zasnovanog na ishodima obrazovanja sagledanim u celini od prvog razreda osnovne škole do kraja srednje škole. Sa obrazovanja usmerenog na nastavni plan i program trebalo je preći na obrazovanje usmereno na ishode tj. definisana znanja, umenja, stavovi i vrednosti koje učenici treba da poseduju nakon završetka određenog nivoa obrazovanja. Kontinuitet reformi je prekinut posle izbora održanih 2003. godine. Nove vlasti su po hitnom postupku donele Zakon o izmenama i dopunama Zakona o osnovama sistema obrazovanja i vaspitanja (Sl. glasnik br. 58/04) kojim se akcenat ponovo stavlja na detaljno određeno gradivo koje se unosi na određenim nivoima obrazovanja, a ne na ono šta dete treba da usvoji kada taj nivo završi, tj. obnovljeno je centralističko regulisanje obrazovnih aktivnosti.
Glavni izazovi
S obzirom da je obuhvat dece uzrasta 5-7 godina u vrtićima svega 33%, glavni izazov za obavezno predškolsko obrazovanje je povećanje kapaciteta ovog podsistema, pre svega ustanova i vaspitača za izvođenje obaveznog predškolskog programa, kao i efikasnija raspodela vaspitačkog i administrativnog i drugog osoblja.
Glavni izazovi za reforme osnovnog obrazovanja jesu decentralizacija sistema upravljanja i vrednovanja obrazovne aktivnosti, tj. povećanje autonomije i kapaciteta škola i nastavnika u osmišljavanju obrazovnih programa i rada škole uopšte u saradnji sa roditeljima i lokalnom zajednicom. Ovo podrazumeva da je na nacionalnom nivou potrebno usvojiti standarde postignuća učenika na različitim nivoima osnovnog obrazovanja i standarde kompetencija prosvetnih radnika.
Projekti COP-a koji imaju veze s ovim nivoom obrazovanja
